Thursday, 18 March 2021

संधिप्रकाश

 # # # # #


संध्यासमयीची स्तब्ध झाकोळ पसरत जाते

तेव्हा अणकुचीदार होत जातात 

अवैध भावनांचे कोपरे

पूर्वेकडच्या अंधारात 

बीभत्स

संधिप्रकाश

पश्चिमेकडच्या आभाळात

स्तंभित अहर्निशेच्या सीमारेषेवर 

आणि कातरवेळी अभिमुख होतो

स्वतःपासून स्वतःपर्यंतचा अव्याहत चालणारा प्रवास 

- पुष्कर

(१९ मार्च २०२१)


Friday, 25 December 2020

एक होता ठोंबा...

 # # # # #

तर त्याचं असं झालं, की एक होता ठोंबा. 

ठोंब्याचं झोपेच्या बाबतीत नेहेमीच रडगाणं. सशाची झोप म्हणतात तशी ठोंब्याची झोप होती.  झोप म्हणून ती कशी यायचीच नाही. आणि आली तरी कधी जाग येईल नेम नाही. वारसाहक्काने मिळालेले बीपी, अँक्झायटी इ. तर होतेच. तर त्यादिवशी ठोंबा आपला थकून भागून रिसर्च आर्टिकल्स वाचून, एक्सपेरीमेंट्स करून रात्री १ वाजता त्याच्या पीजी वर आला. आशादीदी ने मोठ्या काळजीने ठोंब्याची सवय ओळखून बिसलेरी, इस्त्रीचे कपडे, इ ठोंब्याच्या रूम मध्ये ठेवले होते. 

तर नेहेमीप्रमाणे ठोंब्याने हात पाय तोंड धुतले, स्टीम घेतली (गो कोरोना गो), मोबाईल इ. इससेन्शियल्स सॅनिटाईज करून घेतले, आणि बेडवर पडला. इंदोरची ऑक्टोबर मधली रात्र. त्यातून निपाणिया सारखा सिटी आऊटस्कर्ट चा एरिया, थंड सुखद हवा सुटली होती. नेहेमीचे लेट नाईट सोशल मीडिया रिच्युअल्स होता होता ठोंब्याला कधी नव्हे ती झोप आली. ठोंबा खुश झाला. मोबाईल लांब ठेऊन दिला (रेडिएशन्स… यु नो..!!!).  आणि खिडकीतून येणाऱ्या थंड हवेच्या झुळुकेत झोपणार इतक्यात एक डास गुणगुण करीत कानाजवळून गेला. संभाव्य धोक्यासाठी खबरदारी म्हणून ठोंब्याने दुसरी उशी डोक्यावर घेतली तितक्यात एक डास पाठीला चावला आणि घात झाला. डोळ्यावर आलेली सुखकारक झोप हळू हळू उतरायला लागली, ती कायम ठेवण्याचा प्रयत्न ठोंब्याने केला आणि कूस बदलून झोपला. 

थंडगार हवेची झुळूक खिडकीतून येत होती आणि शरीर विश्रांतीचा अनुभव घेत होतं. खिडकीला जाळ्या असल्याने ठोंबा अगदी निर्धास्त होता, असेल एखादा डास असा एक दिलासा मनाला देऊन त्याने विचार सैल सोडले, तशी हळू हळू स्वप्ने तरळू लागली. आणि अचानक पायाला आणखी एक डास कचकचून चावला, आणि ठोंब्याची सुखनिद्रा भंगली. फ्रस्ट्रेशन आलं, तसं झोप उतरायला लागली, आणि थोड्याच वेळात ठोंब्याला जाणीव झाली कि बंद डोळ्यांच्या मागे आपण टक्क जागे आहोत. डोळे उघडायला हरकत नाही. आणि शेवटी ठोंबा बेडवरुन उठून डासांच्या विरोधात लढायला सज्ज झाला. प्रथमतः लाईट लावली. तसा तो लख्ख प्रकाश डोळ्यांना खुपायला लागला आणि त्याला अजूनच अलर्ट व्हायला झालं. फ्रस्ट्रेशन लेवल मॅक्स झाली तसं मग त्याने नेहेमीच्या सवयीने जागरणाची मानसिक तयारी केली. लाईट मध्ये मच्छर कमी होतात हा स्वानुभव. ठोंब्याने पहिलं तर कॉइल, फास्ट कार्ड, ओडोमोस अगदी कसलीच हत्यारं नव्हती. हे युद्ध आता केवळ मुत्सद्देगिरीच्या जोरावर लढायचं होतं. 

लाईट असल्याने डासांचा आतंक कमी झाला होता. एकच उपाय म्हणजे लाईट चालू करून झोपणे. सेन्सिटिव्ह झोपेच्या ठोंब्यासाठी हे कर्मकठीण. मग यूट्यूब वर एकामागून एक जुनी गाणी लावली तसतसं मग डोक्यातला ताण मऊ पडत गेला. जुनी गणीच अशी लिरिक्स प्रधान. एकेका शब्दांत गुंतून जायला लावणारी गाणी. असं वाटतं किती विचार करून लिहिलं असावं... "तू तू है वही दिल ने जिसे अपना कहा" सुरू झालं आणि यूट्यूब प्लेलिस्ट मोड वर गेलं.

 साधारण हे सगळं तासएक भर चाललं असेल. मग ठोंब्या जांभया द्यायला लागला. डासांचा जोर एव्हाना कमी झालाच होता. 

मग सावकाश ठोंब्याने पाठ टेकली आणि उद्या डास युद्धाची सर्व हत्यारे विकत आणायची ठरवत त्या सुखकारक विचारात कधी झोपी गेला ते त्याचं त्यालाच कळलं नाही...

Sunday, 6 September 2020

मा कश्चित दुःख भागभवेत

मा कश्चित दुःख भागभवेत 

# # # # # 

झोप डोळ्यात दाटते तेव्हा वर्तमानाचे कढ मनात दाटून यायला लागतात. चांगल्या-वाईट, कठीण- मृदू, आंबट - गोड आठवणीत मन रमून जायला होतं. खिडकीबाहेरची चंद्रकोर ह्या साऱ्या सुख - दुःखांवर चांदण्याची सारखीच  पखरण करते, तेव्हा ह्या सगळ्या भवसंसाराचं फोलपण अंगावर धावून येतं.  एका कुशीवर वळताना एरवी शांत झालेलं मन विचारांत धावायला लागतं तेव्हा कुठे आतल्या असण्याची जाणीव सुस्पष्ट होत जाते. अपार दुःखाच्या घड्यांमध्ये मनाचं गुरफटून जाणं पण सवयीचं होत जातं. आपसूक दुःखाशी असणं सोयीचं होतं. सुखाची चटक सगळ्यांनाच असते. पण दुःखाची चटक एकदा लागली की की त्यातून सुटणं कर्मकठीण. दुःखाचं वलयांकित होत जाणं. (©अधोरेखित )

मुळातच तरबेज दुःखाला उसन्या मायेची पखरण करून आंजारल- गोंजरलं की ते मनातून अंगांगात वाहायला लागतं. दुःखाची कविता करून चारचौघात मांडली तरी लोक त्यातून सुख शोधतात. जग सुख साजरं करतं, पण एकदा दुःख साजरं केलं की त्याचीही आसक्ती होते. हे एक अमुक दुःख, हे एक तमुक, ते दुःख राजसी, तर हे अबोध दुःख. काहीएक दुःखाचा बोध होत नाही. ज्यांचा होतो ती दुःखे सावकाश एका कुपीत बंद करून वर नाव लिहून आत जपून ठेवली जातात. सोयीस्करपणे बाहेर काढून अंगाशी माखायला. दुःखच नसेल तर माणसं जोडली कशी जातील? दुःखाने माणसं जोडली जातात. समदुःखी. समसुखी माणसे जोडली जात नाहीत. ईर्ष्याच असते. त्यासाठी या सुवर्णवर्खी कुप्यांतलं दुःख काढून त्याचा शिडकाव केला की मैत्र वाढतं. (©अधोरेखित )

ह्या असल्या विचारांच्या गाड्या जोडत जोडत झोप गडद होत जाते. सरते शेवटी मग भावना बोथट होत जातात तेव्हा आतली एक एक निरगाठ सुटत जाते आणि श्वास मोकळे होत जातात. शेवटी दुःखाचे सोहळे रंगवून झाले  आणि नव्या दुःखाची उजळणी झाली की मग मन झोपायला मोकळं. उद्याच्या निर्धारावर मनाला अलगद मोकळं सोडलं की सगळा ब्रम्हानंदच.

# # # # #

 


Friday, 24 July 2020

कोरोना लस निर्मितीचा प्रवास- Saniya Bhalerao

# # # # #

ऑक्सफर्डच्या कोरोना व्हॅक्सिनच्या फेज १ आणि फेज २ क्लिनिकल ट्रायल्स संदर्भातला एक १३ पानाचा रिसर्च पेपर वाचला जो ‘द लॅन्सेट’ या जर्नलमध्ये प्रकाशित झाला आहे. “द लॅन्सेट” हे जगातील मेडिकल सायन्सच्या सर्वोत्तम जर्नल्सपैकी एक. या जर्नलमध्ये नुकताच ऑक्सफर्ड विद्यापीठाने एस्ट्राझिनका या फार्मास्युटिकल कंपीनीसोबत काम करत असलेल्या कोरोना व्हॅक्सिनच्या क्लिनिकल ट्रायल्स संदर्भात आणि परिणामकारकतेबाबत एक रिसर्च पेपर प्रकाशित केला आहे. कोरोना व्हॅक्सिनच्या फेज १ आणि दोन या क्लिनिकल ट्रायल्सचे डिडेल्ड रिपोर्ट्स त्यांनी या रिसर्च पेपरमध्ये दिले आहेत. मागच्या लेखात मी सांगितलं होतं की व्हॅक्सिन तयार होणं आणि त्यासाठी कराव्या लागणाऱ्या क्लिनिकल ट्रायल्स याची प्रोसेस काय असते ते. उगाच इथे तिथे छापून येणाऱ्या बातम्या, व्हॅक्सिन कधी येणार या बाबत उलट सुलट चर्चा आणि त्यातून पसरणारा गैरसमज कमी व्हावा त्याकरिता हा लेख. (लॅन्सेट मध्ये चायना मधल्या एका कंपनीच्या व्हॅक्सीनच्या फेज २ ट्रायल्सच्या प्रॉमिसिंग रिझल्ट्सबद्दल सुद्धा छापून आलं आहे.)

 

सगळ्यात आधी तर मी सांगू इच्छिते की हे व्हॅक्सिन विकसित करणाऱ्या शास्त्रज्ञांची नावं. ही नावं माझ्यासाठी आणि माझ्यासारख्या रिसर्च फिल्डमध्ये काम करणाऱ्यांसाठी अत्यंत महत्वाची आहेत. कारण हे लोक आमचे हिरो आहेत. यातल्या काही शात्रज्ञांचे रिसर्च पेपर्स कितीदा तरी वाचले आहेत. यांच्या रिसर्च पेपर्सना करोडो सायटेशन्स असतात आणि कित्येक वर्षांपासून हे लोक शांतपणे पडद्यामागे बसून आपलं काम करत आले आहेत आणि म्हणून यांचं नाव घेणं अत्यंत गरजेचं. ऑक्सफर्ड विद्यापिठामधील प्रोफेसर सारा गिलबर्ट, प्रोफेसर अँड्रयू पोलार्ड, जेन्नर इन्टिट्यूटचे डायरेक्टर प्रोफेसर एड्रियन हिल, जेन्नर इन्टिट्यूटमधील असोसिएट प्रोफेसर डॉक्टर टेरेसा लॅम्बे हे या संशोधनाच्या मुख्य टीमला लीड करता आहेत. यांच्या व्यतिरिक्त अजून कित्येक नावाजलेले शास्त्रज्ञ या टीमचा भाग आहेत.

 

आता आपण ऑक्सफर्डच्या कोरोना व्हॅक्सिनच्या सुरु असलेल्या क्लिनिकल ट्रायल्सच्या रिझल्ट बद्दल बघूया. तेवीस एप्रिल ते एकवीस मे या काळात फेज १ आणि फेज दोन या क्लिनिकल ट्रायल्स साधारण १०७७ पेशंट्सवर केल्या गेल्या. रिसर्च पेपर मधल्या मेथेडॉलॉजीमध्ये न पडता आपण त्यांना मिळालेल्या फाईंडिंग्ज बघूया. मी मागच्या लेखात सांगितलं होतं त्याप्रमाणे व्हॅक्सिनचा डोस दिल्यावर कोरोना व्हायरसला व्हॅक्सिन किती प्रमाणात न्यूट्रलाइज करू शकतं यावरून ते व्हॅक्सिन कोरोना व्हायरसला रोखण्यात किती प्रमाणात प्रभावी ठरतं हे आपल्याला कळतं. यासाठी 'न्यूट्रलाइजिंग अँटीबॉडी रीस्पॉन्स' बघितला जातो. हे व्हॅक्सिन दिल्यानंतर नुसतेच अँन्टीबॉडीज नाही तर टी सेल रिस्पॉन्स देखील मोजल्या जातो. एलायझासारखे ऐसे (चाचणी) या करिता वापरले जातात. कोरोना झाल्यावर त्याविरुद्ध लढण्यासाठी अँटीबॉडीजची गरज असते आणि जर कधी आपल्याला परत कोरोना झाला तर हे 'टी सेल्स' लक्षात ठेवून परत त्याच अँटीबॉडीज बनवायची ऑर्डर देतात. म्हणून ह्युमोरल इम्युनिटी जी हे अँटीबॉडीज तयार करते आणि सेलूयलर इम्युनिटी जी 'टी सेल्स' तयार करते या दोन्हीही अत्यंत गरजेच्या आणि व्हॅक्सिन दिल्यावर हे दोनीही रिस्पॉन्स मेजर करणं आणि त्यांचा अभ्यास करणं महत्वाचं ठरतं.ऑक्सफर्ड विद्यापीठाने हे दोनीही फॅक्टर लक्षात घेऊन सर्व चाचण्या केल्या आहेत. तर सार्स कोव्ह २ (कोरोना व्हायरस) च्या विरुद्ध मिळालेला न्यूट्रलाइजिंग अँटीबॉडी रीस्पॉन्स हा सिंगल डोस करिता ९१ टक्के ( ३५ पैकी ३१ सब्जेक्टस्) होता आणि डबल डोस करिता १०० टक्के ( ३५ पैकी ३५ सब्जेक्टस्) होता. बूस्टर डोस दिल्यानंतर सर्व या ट्रायलमध्ये सहभागी असलेल्या सर्व माणसांमध्ये १०० टक्के न्यूट्रलाइजिंग रिस्पॉन्स आढळून आला.

 

हा रिसर्च पेपर पूर्ण वाचल्यावर थोडक्यात इंटरप्रिटेशन असं आहे की ChAdOx1 nCoV-19 हे जे ऑक्सफर्ड विद्यापीठाचं कोरोना व्हॅक्सिन आहे, ते स्वीकारार्ह सेफ्टी प्रोफाइल दाखवते आहे. तसंच या व्हॅक्सिनचे होमोलॉगस बुस्टिंग ( म्हणजे व्हॅक्सिनचे एका पाठोपाठ काही काळाने दिले जाणारे डोसेस) अँटीबॉडी रिस्पॉन्स वाढवतो आहे म्हणजे व्हॅक्सिनची परिणामकारकता वाढवतं आहे. हे व्हॅक्सिन ह्युमोरल आणि सेलूयलर असे दोनीही इम्युनॉलॉजिकल रिस्पॉन्स दाखवतं आहे आणि त्यामुळे सध्या सुरु असणाऱ्या फेज ३ ट्रायलसाठी हे एक पोटेन्शियल कँडिडेट ठरलं आहे.

 

सगळ्यात आधी हाय रिस्कमधल्या लोकांना जे समाजासाठी आपल्या तब्येतीची काळजी न करता काम करत आहेत, तसेच पासष्टवर्षांपेक्षा जास्तं वय असलेले लोक, यांना इम्युनाईज केलं पाहिजे असं इथे म्हटलं आहे. त्यामुळे आता हाय रिस्कमध्ये असणारे लोक म्हणजे हेल्थ केअर प्रोफेशनल्स, वृद्ध लोक, नर्सेस अशा सगळ्यांवर ट्रायल्स घेणं सुद्धा सुरु आहे. एकदा का फेज ३ ट्रायल्सचे सर्व रिझल्ट आले की मग लहान मुलांवर सुद्धा ट्रायल्स घेण्यात येणार आहेत. त्यामुळे कोणत्याही प्रकारची घाई न करणं हे महत्वाचं. द लॅन्सेट या जर्नलच्या एडिटोरियलमध्ये असं स्पष्ट म्हटलं आहे की, "व्हॅक्सिन त्वरित बाहेर यावं या करिता ही जी काही रेस चालू आहे ती दिसते आहे. आपल्या सगळ्यांनाच एक उपाय हवा आहे पण या सगळ्यामध्ये हे विसरून चालणार नाही की उपाया बरोबरच सेफ्टी ही सर्वोच्च महत्वाची बाब आहे"

 

आता नेहेमीचा प्रश्न : मग हे व्हॅक्सिन आपल्याकडे कधी येईल?

 

आता पर्यंत आपण पाहिलं की या व्हॅक्सिनचा प्रवास कसा चालू आहे ते. ते परिणामकारक आहे हे आता आपल्याला कळलं आहे. आता त्याचा डोस किती पाहिजे, त्याची इफिकसी लेव्हल किती आहे अशा चाचण्या फेज ३ मध्ये पार पडतील. सेफ्टी स्टडीज होतील. जेव्हा फेज ३ ट्रायल्स पूर्ण होतील आणि सर्व पॅरामीटर्स वर हे व्हॅक्सिन खरं उतरेल तेव्हा या व्हॅक्सिनच्या उत्पादनाला ग्रीन सिग्नल मिळेल. सिरम इंस्टीट्युटने ऑक्सफर्ड बरोबर करार केलेला आहे त्यामुळे फेज ३ ट्रायल्स यशस्वी रित्या पार पडल्या की व्हॅक्सिन निर्मिती सुरु होईल. शास्त्रज्ञ, टेक्निशियन्स, ते सर्व लोक जे स्वतः व्हॉलेंटियर म्हणून क्लिनिकल ट्रायल्स साठी भरती झाले आहेत.. हे सर्व जण आपापल्या भूमिका निभवता आहेत. आपण सुद्धा सुजाण आणि सजग नागरिक म्हणून आपली भूमिका निभावू. कोरोना संदर्भातल्या अर्थहीन बातम्या, फॉवर्ड्स पुढे न पसरवणं, पेशंट्सच्या प्रति अनुकंपा बाळगणं आणि न घाबरता शास्त्रीय दृष्टीकोनातून खबरदारी घेत जगणं.. हे करूया.

 

क्लिनिकल ट्रायल्स कशा गरीब लोकांवर घेतल्या जातात, कसे अत्याचार होतात असं काही लोकांना वाटतं पण फेअर क्लिनिकल ट्रायल्स सुद्धा होत असतात आणि एथिकल फार्मा प्रॅक्टिसेस कशा पद्धतीने फॉलो केल्या जाव्यात याचा ऑक्सफर्ड विद्यापीठाच्या या क्लिनिकल ट्रायल्स हा एक उत्तम नमुना आहे. कोरोना सारखा आजार ज्याने आज सगळ्या जगाला वेठीस धरलं आहे त्यावर व्हॅक्सिन बनतं आहे ही एक ऐतिहासिक घटना आहे. नागरिक म्हणून यात आपण काहीतरी काँट्रीब्युट करावं अशी भावना ठेवून कित्येक जण ऑक्सफर्डच्या क्लिनिकल ट्रायल्समध्ये व्हॉलेंटिअर म्हणून सहभागी झाले आहेत. त्यांना काय वाटलं या प्रोसेसमध्ये या व्हिडीओज च्या लिंक सुद्धा देते आहे. अजून एक गमतीचा भाग हा की यामधला एक व्हॉलेंटिअर भारतीय वंशाचा होता. आपल्याकडच्या एका न्यूज चॅनेलने त्याचा व्हिडीओ घेतला. त्यामध्ये पत्रकाराने त्या माणसाला विचारलं की तुला काय वाटतं मग कधी हे व्हॅक्सिन येईल? मीडिया कन्क्ल्युजनला येण्यासाठी इतकी घाई का करतं आहे या प्रश्नाचं उत्तर सापडत नाहीये. यात जो व्हॉलेंटिअर होता तो अतिशय समजूतदार असल्याने त्याने फेज तीन ट्रायल्स पूर्ण झाल्या की हे सांगता येईल असं म्हटलं ते उत्तम केलं पण कोणाला काय विचारायचं निदान कोरोना सारख्या पँडेमिकबाबत बातमी देताना याचं तारतम्य मीडियाने बाळगलं पाहिजे. त्यामानाने रवीश कुमार यांनी याच माणसाचा घेतलेला इंटरव्ह्यू हा जास्त सेन्सिबल वाटला. या दोनीही व्हिडीओजच्या लिंक सुद्धा शेअर करते आहे. आदर पुनावाला यांच्या इंटरव्ह्यूची लिंक देते आहे. ती पण जरूर बघा. आपल्याला जे ऐकायचं आहे त्यापलीकडे जाऊन ऐका. त्यातला मूळ मुद्दा समजावून घ्या. ऑक्सफर्डने विद्यापीठाने यावर काम करणाऱ्या शास्त्रज्ञांना घेऊन एक छोटा व्हिडीओ काल पब्लिश केला आहे. त्याची लिंक सुद्धा देते आहे. पारदर्शकता काय असते. विज्ञानाला आणि त्यावर काम करणाऱ्या माणसांना किती अनन्य साधारण महत्व असतं ये यानिमित्ताने आपल्याकडच्या लोकांना कळेल आणि कदाचित आपल्याकडे यावर काम करणाऱ्या लोकांना निदान चिमूटभर का होईना पण मान आपल्याला देता येईल. यात व्हिडिओ आहेत जे पाहून गैरसमज दूर व्हायला नक्कीच मदत होईल. पोस्ट पब्लिक आहे. शेअर करण्यासाठी परवानगी घेण्याची गरज नाही, स्वतः वाचा, माहिती पडताळा आणि मगच शेअर करा.

 

रेफरन्ससाठी लिंक्स देते आहे:

 

1) https://www.youtube.com/watch?v=HiLdEaSOJN4

2) https://www.youtube.com/watch?v=wPTv11qWuIQ

3) https://www.youtube.com/watch?v=-szt0u2X0WI

4)https://www.youtube.com/watch?v=LwqfZwkJtSg

5)https://www.youtube.com/watch?v=mj3kOL83mvA

6)https://www.youtube.com/watch?v=7MjBuyO_OcA

7)https://youtu.be/AbSSuz-DhFc

 

©सानिया भालेराव

२१/७/२०२०

#oxfordcovidvaccine

https://www.facebook.com/saniya.bhalerao

# # # # #


Monday, 13 July 2020

ऑल आयडेंटिटीज आर इंपर्मनन्ट

# # # # #

 

विशीच्या सुरवातीलाच झेन ची ओळख झाल्यामुळे आणि त्याचं एक आकर्षण निर्माण झाल्यामुळे इंटरनेटवर मी बरंच झेन बद्दल वाचलंय, तसंच झेन च्या बऱ्याच फेमस व्यक्तींची पुस्तकं जसं की, शुंर्यु सुझुकी, थिच्च न्हात हान्ह, वाचलं आहे, आणि काही खूप सुंदर ब्लॉग्स - buddhaimonia वगैरे वाचले आहेत. 

 

शेवटी झेन म्हणजे आपलंच "ध्यान" तिकडे जपान मध्ये जाऊन "झेन" झालं, पण त्यात जे मूळ बुद्धिस्ट तत्त्व आहे, ते जापनीज लोकांनी जगवलं, संवर्धित केलं. झेन याचा अर्थ एकरूप होणे, यात अनेक प्रकार आहेत, झाझेन (बसून करायचं ध्यान, किन्हीन (दोन झाझेन च्या सेशन मध्ये चालत चालत करायचं ध्यान - mindful walking), ओरयोकी (जेवताना करायचं ध्यान - mindful eating) इत्यादी हे सगळे प्रकार झेन लाइफस्टाइल चा भाग आहेत. कोणे एके काळी मी हे सगळं डिलिजेंटली करायचो देखील (आणि आताही अधून मधून आठवेल तसं). 

 

हे सगळं वाचत असताना ह्या सगळ्यामागचा उद्देश काय आहे हा प्रश्न मला नेहेमी पडायचा. तर यावर मी जितकं वाचलं, आणि जितकं चिंतन केलं त्यात असं लक्षात आलं की, जितक्या आपल्या स्वतःबद्दलच्या कल्पना, किंवा मी पणाची भावना स्ट्रॉंग असते; मी म्हणजे अमुक, मी म्हणजे तमुक, मला हेच आवडतं, मला हेच करायचं आहे, माझे गोल्स (मटेरियलिस्टिक) हे - हे आहेत वगैरे, तितके आपण या मी पणाच्या भावनेच्या आहारी जातो. आणि त्यासोबत आपली सगळी सुखे दुःखे जोडून बसतो. उदा, कोणी काही बोललं, कि बापरेतो/ती मला असं कसं बोलू शकतो/शकते? ही भावना अर्धवट ज्ञानातून आलेली असते असं झेन मानते. स्वतःबद्दलच्या अर्धवट ज्ञानातून. कारण लहानपणापासून आपण हा "मी" चा सेन्स बाळगत आलेलो असतो. वास्तविक पाहता या सेन्स वर  आपला कसलाही कंट्रोल नाही. आपण झोपतो तेव्हा हा "मी" चा सेन्स वीक होऊन जातो. जेव्हा आपण कोणती गोष्ट तल्लीन होऊन करतो, तेव्हा हा "मी" चा सेन्स गायब होतो. मुळात हा मी चा सेन्स पूर्णतः नैसर्गिक आहे, ती निसर्गाची प्रॉपर्टी आहे. तो माझा नाही. त्याला मी माझा म्हटलं नाही तरी तो राहणारच आहे. त्याला मी स्वतःसोबत आयडेंटिफाय केलं नाही तरी तो राहणारच आहे. एवढंच काय, हे शरीर, हे मन, सर्व काही नैसर्गिक, निसर्गाच्या मालकीचं, युनिव्हर्स च्या मालकीचं आहे, हे आपोआप निपजलेलं आणि वाढलेलं आहे. त्यात "माझा" असा काही विशेष रोल नाहीच. हा जो काही कॉन्शसनेस आहे तो युनिव्हर्स च्या मालकीचा आहे, माझा त्यातही विशेष रोल नाही. मी "मी" नाहीच, तर "निसर्ग" आहे. म्हणजे कोणी मला काही बोललं, तर ते ह्या समथिंग कॉल्ड निसर्गदत्त शरीर-मन-कॉन्शसनेस ला बोललं आहे, त्यात वाईट भावना आल्या तरी त्याही निसर्गदत्त आहेत, निसर्गाच्या मालकीच्या आहेत.त्यामुळे मला त्यात दुखी होण्याचा काहीच प्रश्न नाही. त्यामुळे ह्या "मी" च्या सेन्स पासून मुक्त भावना बाळगणे आणि ती पुरती उमगणे हेच दुःखमुक्तीचे झेन आहे. 

 

म्हणून "ऑल आयडेंटिटीज आर इंपर्मनन्ट" हे तत्वज्ञान फार महत्वाचं आहे. अगदी आपलं नावही काही खरंखुरं आपलं आहे का? तर तेही कुणा भलत्यानेच ठेवलेलं आहे. म्हणजे नावही आपल्या मालकीचं नाही, तर बाकी काय घ्या? आपलं घर, कुटुंब, नाव, आडनाव, धंदा, नोकरी, कपडे, खाद्य सगळे परिस्थितीजन्य आहेत. जर नीट पाहिलं तर तिथे यातलं काहीही अबसोल्यूटली आपलं नाही. आपल्या जागी कोणीही असू शकत होतं. 

 

त्यामुळे मी अमुक अमुक डॉक्टर आहे, वकील आहे, इंजिनियर आहे किंवा प्रोफेसर आहे, ह्या सगळ्या इम्पर्मनन्ट आयडेंटिटिज आहेत. आयुष्यात एकदा ना एकदा ह्या पावसाच्या पाण्यात कागदी होडी सोडावी तश्या सोडाव्या लागणार आहेत. हे भान सगळ्यांनी ठेवून जगणं महत्वाचं, म्हणजे जेव्हा सगळं सुटतं तेव्हा काहीच मागे उरत नाही. अगदी दुःखही. 

 

# # # # #

 


संधिप्रकाश

 # # # # # संध्यासमयीची स्तब्ध झाकोळ पसरत जाते तेव्हा अणकुचीदार होत जातात  अवैध भावनांचे कोपरे पूर्वेकडच्या अंधारात  बीभत्स संधिप्रकाश पश्चि...